Overprikkeling bij ADHD: als alle prikkels tegelijk binnenkomen
Je hoort de woorden nog wel, maar je kunt ze niet meer op een rijtje zetten. Geluid, licht, gesprekken, gedachten en gevoelens stapelen zich op, tot zelfs één extra vraag te veel voelt.
Je zit aan tafel met twee collega’s die door elkaar praten. Ergens gaat een telefoon. Het licht boven je bureau is net iets te fel. En dan vraagt iemand ook nog wat jij ervan vindt.
Op een normale dag red je dat wel. Op een andere dag voelt precies dit moment alsof er iets in je hoofd dichtklapt. Dat is overprikkeling. Op deze pagina lees je hoe je het herkent, wat je kunt doen als je er middenin zit en hoe je eerder kunt bijsturen.
Wat is overprikkeling bij ADHD?
Overprikkeling betekent dat er meer binnenkomt dan je hersenen op dat moment kunnen verwerken. Geluid, licht, gesprekken, gedachten en gevoelens stapelen zich op, tot het te veel wordt.
Overprikkeling is geen officiële diagnose. Het staat niet als afzonderlijke aandoening in de richtlijnen die worden gebruikt voor het vaststellen van ADHD. Het is wel een herkenbaar verschijnsel dat veel volwassenen met ADHD beschrijven.
ADHD en prikkelverwerking kunnen elkaar beïnvloeden. Veel mensen merken bijvoorbeeld dat achtergrondgeluiden of bewegingen minder vanzelf naar de achtergrond verdwijnen. Niet iedereen met ADHD heeft hier evenveel last van. De een merkt het bijna dagelijks, de ander vooral op drukke of vermoeide dagen.
Waarom kun je met ADHD sneller overprikkeld raken?
Er is niet één simpele verklaring voor overprikkeling bij ADHD. Het is meestal een optelsom van dingen die tegelijk spelen.
- Aandacht verdelen. Het kan lastiger zijn om automatisch te bepalen wat belangrijk is en wat je even kunt negeren.
- Achtergrondinformatie filteren. Geluiden en bewegingen kunnen net zo nadrukkelijk binnenkomen als het gesprek dat je probeert te volgen.
- Moeite met schakelen. Steeds wisselen tussen taken, mensen of onderwerpen kost extra energie.
- Vermoeidheid en slaaptekort. Als je moe bent, kun je meestal minder prikkels aan.
- Stress. Onder druk heb je minder ruimte om alles rustig te verwerken.
- Emoties. Blijdschap, frustratie en spanning tellen ook mee, ook al zijn ze niet zichtbaar voor anderen.
Daarbovenop komen interne prikkels, zoals gedachten, zorgen en lichamelijke spanning, en externe prikkels, zoals geluid, licht, gesprekken en beweging. Beide soorten tellen mee.
Er is nog geen sluitend bewijs over wat er precies in het lichaam gebeurt bij overprikkeling. Het is dus niet zo dat iedere situatie automatisch dezelfde hormonale of lichamelijke reactie veroorzaakt.
Hoe voelt overprikkeling bij ADHD?
Overprikkeling bij volwassenen voelt niet voor iedereen hetzelfde. Toch zijn er signalen die veel mensen herkennen. Ze zijn grofweg in drie groepen te verdelen.
Lichamelijke signalen
- hoofdpijn
- gespannen spieren, bijvoorbeeld in je nek of kaak
- vermoeidheid die ineens toeslaat
- hartkloppingen of een gejaagd gevoel
- misselijkheid
- behoefte aan stilte of een donkere ruimte
- aanraking of geluid niet meer verdragen
Emotionele signalen
- sneller geïrriteerd raken
- plotseling huilen
- boos of kortaf reageren
- onrust
- een gevoel van paniek
- de behoefte om weg te gaan
- geen ruimte meer hebben voor vragen
Cognitieve signalen
- niet meer helder kunnen nadenken
- woorden moeilijk kunnen vinden
- geen beslissingen meer kunnen nemen
- gesprekken niet meer kunnen volgen
- alles tegelijk willen stoppen
- concentratieverlies
- dichtklappen
Herken je een deel van deze signalen, dan hoeft dat niet automatisch overprikkeling te betekenen. Vermoeidheid, ziekte, stress of andere oorzaken kunnen vergelijkbare klachten geven. Kijk vooral naar het patroon: gebeurt het vaker in drukke of prikkelrijke situaties?
Externe en interne prikkels
Bij overprikkeling wordt vaak vooral aan lawaai of drukte gedacht. Maar prikkels komen van twee kanten.
Externe prikkels
Deze komen van buiten. Denk aan geluid, fel of knipperend licht, drukke ruimtes, aanraking, geuren, rommel, visuele drukte, meldingen op je telefoon en meerdere gesprekken tegelijk.
Interne prikkels
Deze komen van binnen. Denk aan piekeren, emoties, lichamelijke ongemakken en de gedachte aan alles wat nog moet gebeuren.
Vaak is het niet één grote prikkel die je laat vastlopen. Het zijn twintig kleine prikkels die zich de hele dag opstapelen: de printer, een vraag van een collega, een strak label in je trui en de gedachte aan een deadline. Los niet zo indrukwekkend. Samen ineens wel.
Overprikkeling en onderprikkeling
Overprikkeling en onderprikkeling zijn bijna elkaars tegenpolen. Bij overprikkeling krijg je te veel binnen. Bij onderprikkeling krijg je juist te weinig te doen, waardoor je je verveeld, rusteloos of onrustig kunt voelen.
Bij ADHD kunnen beide voorkomen, soms zelfs op dezelfde dag. Je kunt ’s ochtends overprikkeld raken van een volle agenda en ’s avonds juist onderprikkeld zijn door een stille avond zonder plan. Het gaat in beide gevallen om een verschil tussen wat er binnenkomt en wat je op dat moment nodig hebt of aankunt.
Wat kun je doen als je al overprikkeld bent?
Als je er middenin zit, heb je vooral iets nodig dat je zonder veel nadenken kunt uitvoeren. Een zevenstappenplan met kleurcodes en een evaluatiemoment bewaren we voor een dag waarop je hersenen nog wél meewerken.
- Stop tijdelijk met nieuwe informatie. Zet meldingen uit, leg je telefoon weg of vraag even om stilte.
- Verlaat, als het kan, de drukste plek. Een andere ruimte, de gang of even naar buiten kan al verschil maken.
- Verminder geluid en licht. Doe een lamp uit, gebruik geluidsdemping of ga even in een donkere ruimte zitten.
- Stel gesprekken en beslissingen uit. Zeg gerust dat je er later op terugkomt.
- Kies één rustige, herhalende handeling. Denk aan iets vasthouden, wandelen of rustig ademen.
- Geef jezelf tijd om te herstellen. Overprikkeling gaat meestal niet in twee minuten over.
Wat meestal niet helpt
Jezelf dwingen om sociaal of productief te blijven, alle oplossingen tegelijk proberen of juist nu een belangrijk gesprek voeren terwijl je al helemaal vol zit. Dat kost meestal meer dan het oplevert.
Hoe kun je ontprikkelen met ADHD?
Ontprikkelen betekent niet dat alle prikkels weg moeten. Soms helpt het juist om een onvoorspelbare prikkel te vervangen door één rustige, voorspelbare prikkel.
Wat prettig voelt, verschilt. Een paar mogelijkheden om uit te proberen:
Minder binnen laten komen
- stilte of gelijkmatig achtergrondgeluid
- liggen of zitten zonder nieuwe informatie
- tijdelijk minder praten
- schermen en meldingen beperken
- licht en omgevingsgeluid verminderen
Eén rustige activiteit kiezen
- wandelen of lichte beweging
- douchen
- iets kneden, tekenen of schrijven
- rustig ademen, zonder wonderbeloften
- stevige maar prettige druk
Het is geen kwestie van één juiste methode vinden. Wat thuis prettig is, kan op kantoor onmogelijk zijn. En wat gisteren hielp, kan vandaag irritant voelen. Je systeem is geen koffiezetapparaat met één vaste ontkalkingsknop.
Overprikkeling eerder herkennen en voorkomen
Overprikkeling helemaal voorkomen lukt niet, en dat hoeft ook niet het doel te zijn. Wat wel helpt, is je eigen vroege signalen leren herkennen.
- Neem eerder pauze, in plaats van te wachten tot het echt niet meer gaat.
- Plan niet alle afspraken achter elkaar.
- Bouw hersteltijd in na sociale activiteiten.
- Vergeet eten en drinken niet. Honger en dorst kunnen je belastbaarheid verlagen.
- Neem slaaptekort serieus.
- Beperk meldingen en kies waar mogelijk een rustigere werkplek.
- Bedenk vooraf hoe je een drukke situatie kunt verlaten.
- Neem hulpmiddelen mee die jij prettig vindt.
- Leg concreet uit wat mensen om je heen kunnen doen.
Het doel is niet een leven zonder prikkels. Het doel is dat je eerder merkt wanneer het te veel wordt, zodat je kunt bijsturen voordat alles vastloopt.
Overprikkeling op het werk
Op het werk komen vaak veel prikkels samen: kantoortuinen, collega’s die door elkaar praten, rinkelende telefoons, vergaderingen, onverwachte onderbrekingen en fel licht. Aan het eind van de dag kun je daardoor volledig leeg zijn, ook wanneer de dag op papier niet zo zwaar lijkt.
- Vraag om een rustigere werkplek, bijvoorbeeld verder van de doorloop.
- Maak duidelijke afspraken over bereikbaarheid.
- Werk met vaste focusblokken zonder onderbrekingen.
- Pauzeer regelmatig kort.
- Demp geluid tijdelijk met oordoppen of een koptelefoon.
Niet iedere werkgever staat hier vanzelf bij stil. Het helpt vaak om concreet te vertellen wat voor jou werkt, in plaats van alleen te zeggen dat drukte lastig is.
Overprikkeling bij vrouwen met ADHD
Sommige vrouwen met ADHD merken dat overprikkeling wisselt met hun cyclus, tijdens de zwangerschap, in de periode na een bevalling of rond de overgang. Dat wordt vaak in verband gebracht met hormonale schommelingen.
Dit effect is niet bij iedereen hetzelfde. De een merkt duidelijk verschil rond bepaalde momenten in de cyclus, de ander weinig. Als je zelf een patroon herkent, kan het helpen om dat bij te houden en met een arts te bespreken.
De pagina blijft bedoeld voor alle volwassenen met ADHD. Dit is een aanvulling voor wie hier zelf iets van herkent, geen poging om halverwege stiekem een compleet ander artikel te beginnen.
Hulpmiddelen die kunnen helpen bij overprikkeling
Sommige hulpmiddelen kunnen het makkelijker maken om met prikkels om te gaan. Geen enkel hulpmiddel behandelt ADHD of garandeert dat overprikkeling wegblijft. Het gaat om ondersteuning.
Wat de één rust geeft, kan voor de ander juist een extra prikkel zijn. Kijk daarom vooral naar het soort prikkel dat je wilt verminderen en de situatie waarin je het hulpmiddel gebruikt.
Loop Switch 2
Voor situaties waarin je geluid wilt dempen zonder steeds verschillende oordoppen mee te nemen. Je kiest op het oordopje uit drie dempingsstanden.
- drie instelbare standen
- opgegeven demping van 20 tot 26 dB
- geschikt voor werk, reizen en sociale situaties
Ze halen niet ieder geluid weg. Dat is juist handig als je nog aanspreekbaar wilt blijven.
Bekijk prijs en beschikbaarheid Meer oordoppen en noise cancelling vergelijken?
Lotgenootje verzwaringsknuffel
Een beer van 45 centimeter en 2 kilogram. Voor een rustig moment op de bank, in bed of met het gewicht op je schoot.
- compact alternatief voor een hele verzwaringsdeken
- bruikbaar tijdens korte rustmomenten
- gewicht blijft op een kleiner oppervlak
Twee kilogram kan stevig aanvoelen. Kies dit alleen als je gelijkmatige druk prettig vindt.
Bekijk prijs en beschikbaarheid Meer verzwaringsknuffels vergelijken?
Somnifiq Droom Ei
Een compact geluidsapparaat met 29 geluiden, waaronder white, pink en brown noise. Het kan wisselende omgevingsgeluiden vervangen door één voorspelbaar geluid.
- white, pink en brown noise
- timer van 30, 60 of 90 minuten
- geheugenfunctie en oplaadbare batterij
Word je juist onrustig van extra geluid? Dan is stilte of geluidsdemping waarschijnlijk logischer.
Bekijk prijs en beschikbaarheid Meer white noise apparaten vergelijken?Mijn ervaring met de Loop Switch 2
Ik gebruik de Loop Switch 2 vooral bij verjaardagen en feestjes. Ik merk dat ik na zo’n sociale gelegenheid minder moe ben wanneer ik het omgevingsgeluid wat heb gedempt. Ik hoor gesprekken nog steeds, alleen komt niet ieder geluid even nadrukkelijk binnen.
Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?
Neem contact op met je huisarts of behandelaar wanneer klachten:
- plotseling ontstaan zonder duidelijke aanleiding;
- sterk toenemen;
- je dagelijks functioneren ernstig beperken;
- gepaard gaan met flauwvallen, heftige hoofdpijn, neurologische klachten of andere verontrustende symptomen;
- mogelijk samenhangen met medicatie, een lichamelijke aandoening, burn-out of iets anders.
Deze pagina stelt geen diagnose. Bij twijfel is een gesprek met een arts een verstandige stap.
In het kort
Overprikkeling bij ADHD betekent dat er meer binnenkomt dan je op dat moment kunt verwerken, van buitenaf en van binnenuit. Het is geen zwakte en geen keuze. Het is vaak een optelsom die uiteindelijk te veel wordt.
Je eigen signalen leren herkennen, weten wat helpt als het al te veel is en bewust tijd maken om te ontprikkelen, voorkomen niet iedere overprikkeling. Ze kunnen het wel makkelijker maken om eerder bij te sturen en sneller te herstellen.
Veelgestelde vragen over overprikkeling bij ADHD
Hoe voelt overprikkeling bij ADHD?
Overprikkeling voelt voor iedereen anders. Veel mensen herkennen een combinatie van lichamelijke spanning, prikkelbaarheid of onrust en het gevoel dat helder nadenken ineens niet meer lukt.
Wat kun je doen als je overprikkeld bent?
Verminder nieuwe prikkels, zoek zo mogelijk een rustigere plek op, stel beslissingen en gesprekken uit en geef jezelf tijd om te herstellen. Jezelf dwingen om door te gaan werkt meestal averechts.
Hoe kun je ontprikkelen met ADHD?
Kies bewust een rustige, voorspelbare prikkel, zoals stilte, gelijkmatig geluid, wandelen of een herhalende handeling. Wat het beste werkt, verschilt per persoon en per situatie.
Kun je moe worden van te veel prikkels?
Ja. Het verwerken van veel prikkels tegelijk kost energie. Na een prikkelrijke dag kun je lichamelijk en mentaal uitgeput zijn, ook zonder dat je fysiek veel hebt gedaan.
Wat is het verschil tussen overprikkeling en onderprikkeling?
Bij overprikkeling krijg je meer binnen dan je aankunt. Bij onderprikkeling krijg je juist te weinig stimulatie, waardoor je je rusteloos of verveeld kunt voelen. Beide kunnen bij ADHD voorkomen.
Welke hulpmiddelen kunnen helpen bij overprikkeling?
Denk aan filterende oordoppen, een noise-cancelling koptelefoon, hulpmiddelen die gelijkmatige druk geven en een apparaat met voorspelbaar achtergrondgeluid. Wat prettig is, verschilt per persoon.
Hoort overprikkeling altijd bij ADHD?
Nee. Niet iedereen met ADHD raakt overprikkeld en overprikkeling kan ook voorkomen zonder ADHD, bijvoorbeeld bij langdurige stress, slaaptekort of een andere aandoening.
Wanneer moet je met overprikkelingsklachten naar de huisarts?
Wanneer klachten plotseling ontstaan, sterk toenemen, je functioneren ernstig beperken of gepaard gaan met verontrustende lichamelijke symptomen. Neem ook contact op als je vermoedt dat medicatie, een lichamelijke aandoening of burn-out een rol speelt.