Waarom verandert ADHD tijdens de overgang?
Je was je hele leven al een beetje chaotisch, maar hield het redelijk onder controle. Tot je rond je 45e ineens merkt dat je woorden kwijt bent midden in een zin, afspraken compleet vergeet en je concentratie verdwijnt als sneeuw voor de zon. Misschien herken je dit en denk je dat het "gewoon ouder worden" is. Je bent niet de enige, en het is meer dan alleen leeftijd. Je hersenen krijgen tijdens de overgang veel minder ondersteuning van een hormoon waar ze, zeker bij ADHD, hard van afhankelijk zijn.
ADHD verandert tijdens de overgang omdat de oestrogeenspiegel onregelmatig schommelt en uiteindelijk structureel daalt. Oestrogeen speelt een sleutelrol in de aanmaak en werking van dopamine, de stof die nodig is voor focus, planning en emotieregulatie. Bij een dalend en instabiel oestrogeenniveau werkt het dopaminesysteem, dat bij ADHD al minder efficiënt is, nog minder goed. Dit verklaart waarom veel vrouwen tijdens de perimenopauze en menopauze hun ADHD-klachten fors zien toenemen, zelfs als ze daarvoor jarenlang stabiel waren.
Waarom gebeurt dit?
De overgang bestaat niet uit één plotselinge verandering, maar uit een lange, grillige periode waarin je hormoonhuishouding steeds verder verschuift. In de perimenopauze, die jaren kan duren, schommelt oestrogeen onvoorspelbaar: soms hoog, soms laag, zonder het regelmatige ritme van je vroegere cyclus. Voor iemand met ADHD is die onvoorspelbaarheid extra lastig, omdat je hersenen niet meer kunnen "meesurfen" op een herkenbaar patroon zoals in je cyclusjaren.
Na de menopauze zelf daalt oestrogeen structureel naar een blijvend laag niveau. Omdat oestrogeen dopaminereceptoren ondersteunt en de afbraak van dopamine vertraagt, betekent een permanent laag oestrogeenniveau dat je dopaminesysteem structureel minder brandstof en minder gevoelige receptoren heeft. Bij mensen zonder ADHD is dit effect vaak subtiel merkbaar als "vergeetachtigheid" of "mist in het hoofd". Bij mensen met ADHD, waarbij het dopaminesysteem al kwetsbaarder is, kan het effect veel groter zijn: klachten die decennia lang onder controle waren, kunnen plotseling weer op de voorgrond komen.
Er is nog iets belangrijks: veel vrouwen krijgen pas op latere leeftijd de diagnose ADHD, juist omdat de overgang oude, gecompenseerde klachten weer blootlegt. Wat vroeger "goed te managen" was met een stabiele hormoonhuishouding, wordt dat plots niet meer.
Hoe herken je dit?
Herken je jezelf in het volgende, sinds pakweg je 40e tot 50e levensjaar?
Je bent woorden en namen vaker kwijt, ook al ken je ze goed
Concentratie op werk voelt zwaarder dan het jarenlang deed
Je vergeet afspraken, verjaardagen of taken die je vroeger moeiteloos onthield
Je bent sneller emotioneel, prikkelbaar of somber, zonder duidelijke aanleiding
Slaapproblemen nemen toe, vaak in combinatie met opvliegers
Multitasken, iets waar je vroeger juist goed in was, lukt nu veel minder
Je voelt je overprikkeld in situaties die je vroeger goed aankon
ADHD-medicatie die jarenlang goed werkte, lijkt minder effect te hebben
Belangrijk: deze klachten kunnen ook los van ADHD bij de overgang voorkomen. Het patroon dat op ADHD wijst, is dat de klachten specifiek de kernproblemen van ADHD (focus, planning, impulsregulatie) verergeren, in plaats van alleen algemene vermoeidheid of stemmingsklachten.
Wat helpt?
Laat je hormoonstatus in kaart brengen bij twijfel. Een gesprek met je huisarts over waar je zit in de perimenopauze helpt om klachten beter te duiden en samen te kijken naar behandelopties.
Bespreek hormoontherapie (HRT) met een arts die ADHD begrijpt. Voor sommige vrouwen verbetert hormoontherapie ook de ADHD-klachten, omdat een stabielere oestrogeenspiegel het dopaminesysteem ondersteunt. Dit is geen standaardoplossing voor iedereen, dus persoonlijk medisch advies is essentieel.
Laat je ADHD-medicatie opnieuw bekijken. Een dosis die jarenlang perfect was, kan door de hormonale verandering niet meer passend zijn. Ga hierover in gesprek met je psychiater of huisarts in plaats van zelf te gaan schuiven.
Gebruik een extern geheugen - letterlijk. Vertrouw niet meer op "ik onthoud het wel", ook al kon dat vroeger. Gebruik een vaste plek voor sleutels, een digitale agenda met herinneringen, en schrijf direct op wat je moet doen.
Verminder het aantal ballen dat je gelijktijdig in de lucht houdt. Als multitasken vroeger je kracht was, is het nu waarschijnlijk je grootste valkuil. Werk bewust meer sequentieel, één taak per keer.
Werk aan je slaap, want opvliegers en slaapproblemen versterken concentratieklachten enorm. Een koele slaapkamer, vaste bedtijden en het beperken van cafeïne na de middag maken meer verschil dan je zou denken.
Zoek herkenning en informatie, ook bij andere vrouwen in deze fase. Het besef dat dit een bekend, hormonaal verklaarbaar patroon is, neemt vaak veel schuldgevoel weg.
Bouw extra buffers en marges in je planning. Reken structureel meer tijd in voor taken en afspraken, in plaats van te blijven vasthouden aan een tempo dat niet meer past bij je huidige situatie.
Beweeg regelmatig, ook kort. Fysieke activiteit ondersteunt dopamineaanmaak en kan de scherpte die je door de hormonale daling verliest, deels compenseren.
Hulpmiddelen die kunnen helpen
Digitale planner met herinneringsfunctie Voordeel: compenseert het geheugenverlies dat de overgang met zich meebrengt, met automatische pushmeldingen die je niet kunt vergeten te bekijken. Nadeel: als je snel afgeleid raakt door je telefoon, kan een digitale planner ook juist voor extra prikkels zorgen.
Verzwaringsdeken Voordeel: kan helpen bij inslaapproblemen, die tijdens de overgang vaak toenemen door opvliegers en onrust. Nadeel: bij nachtelijke opvliegers kan een zware deken juist te warm aanvoelen, dus kies bewust een lichter model of een deken met koelende vulling.
White-noise apparaat Voordeel: kan helpen bij inslapen als piekergedachten of nachtelijke onrust je wakker houden. Nadeel: sommige mensen worden juist wakkerder van extra geluid, dus dit is sterk persoonsafhankelijk en het uitproberen waard.
Supplementen zoals magnesium of vitamine D Voordeel: worden door sommige vrouwen ervaren als ondersteunend bij slaap en stemming tijdens de overgang. Nadeel: geen vervanging voor medische behandeling of hormoontherapie, en effectiviteit specifiek voor ADHD-klachten is niet hard bewezen. Overleg altijd met je arts of apotheker.
Noise-cancelling koptelefoon Voordeel: helpt bij overprikkeling, die tijdens de overgang bij veel vrouwen met ADHD toeneemt door de combinatie van hormonale schommelingen en vermoeidheid. Nadeel: relatief kostbaar, en niet iedereen vindt het prettig om een koptelefoon op te hebben in sociale situaties. Als alternatief heb je de geluiddempende oordoppen zoals de Loops, minder opvallend en gewoon gesprekken kunnen volgen zonder een groot koptelefoon op je hoofd.
Meer lezen over Noise Cancelling en geluidsdempende oordoppen? Lees dan hier verder…
